“Інавацыі працуюць на эканоміку” - інтэрв'ю А. Г. Шуміліна газеце «Рэспубліка»

14 сентября 2020

Iнтэрв'ю

Гаворым «эканамічны рост» — маем на ўвазе інавацыі. Можа быць, у нас у краіне няма маштабнай сыравіннай базы, а вось розумы, навуковыя школы тут былі заўсёды. Аб самых актуальных напрацоўках інтэлектуальнай сферы, падрыхтоўцы новай Дзяржаўнай праграмы інавацыйнага развіцця, запатрабаванасці беларускіх распрацовак на замежных рынках карэспандэнт «Р» даведалася ў старшыні Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях Аляксандра Шуміліна.

Уклад навукі ў эканоміку

— Аляксандр Генадзьевіч, завяршаецца не толькі год, але і цэлая пяцігодка. Якія вынікі вы маглі б пазначыць?

— Значна павялічыўся уклад навукі ў эканоміку. Калі ў мінулай пяцігодцы доля беларускіх распрацовак у Дзяржаўнай праграме інавацыйнага развіцця Беларусі была 10 працэнтаў, то ў бягучым — ужо 36, а ў наступным мы ставім задачу давесці гэты паказчык да 50. У рамках дзяржпраграмы і дзяржаўных навукова-тэхнічных праграм створана і мадэрнізавана больш за 10 000 высокапрадукцыйных працоўных месцаў і больш за 80 інавацыйных вытворчасцей. У іх ліку — цэлы шэраг праектаў, самае непасрэднае удзел у якіх прынялі беларускія навукоўцы. Так, на Барысаўскім заводзе медпрэпаратаў арганізавана вытворчасць васьмі новых імпартазамяшчальных антыбіётыкаў. У выніку аб'ём імпартазамяшчальнай прадукцыі дасягнуў амаль 100 мільёнаў руб­лей, адгружана прадукцыі на экспарт на 75 мільёнаў руб­лей ў амаль два дзясяткі краін свету (Арменія, Казахстан, Расія, Малдова, Латвія, Ірак, Літва і іншыя). УП «АДАНІ» арганізаваны кластар высокатэхналагічнай медыцынскай тэхнікі, што дазволіла за дзевяць месяцаў стварыць і пачаць пастаўку ў медустановы нашай краіны айчынных камп'ютэрных томографов. Аб'ём вытворчасці інавацыйнай прадукцыі прадпрыемства перавысіў 270 мільёнаў рублёў, больш за дзве траціны яе пастаўляецца на рынкі ЗША, Паўднёвай Карэі, Японіі і Еўрапейскага саюза. На ААТ «Планар» распрацавана і асвоена ў вытворчасці ўстаноўка карэкцыі мікраструктур фазосдвигающих фоташаблонаў. Дзве такія ўстаноўкі агульнай коштам 3,3 мільёна даляраў ужо пастаўленыя на Тайвань. І гэты спіс можна працягваць.

— Як можна ацаніць аб'ём навукаёмістай прадукцыі і тэхналогій, створаных у гэтыя пяць гадоў, у тым ліку рост экспарту?

— Аб'ём перавысіў 12 мільярдаў рублёў. У тым ліку прадукцыя пастаўлялася на экспарт у такія краіны, як Кітай, Паўднёвая Карэя, ЗША, Японія, Германія, Расія, Ізраіль і іншыя. Забяспечана станоўчая дынаміка росту ўсіх паказчыкаў інавацыйнага развіцця. Пры гэтым на кожны бюджэтны рубель, затрачаны на распрацоўкі, было рэалізавана навукова-тэхнічнай прадукцыі на суму больш за 16 руб­лей.

Аб'ём экспарту навукаёмістай і высокатэхналагічнай прадукцыі дасягнуў у 2019 годзе 15 мільярдаў даляраў і павялічыўся ў 1,5 разы да 2015 годзе. Пры гэтым значны ўклад ўнесла наша IT-сфера з экспартам 2 мільярды даляраў. Рост інавацыйных паказчыкаў забяспечыў павышэнне рэйтынгу Беларусі ў Глабальным індэксе інавацый. Толькі за апошнія два гады Беларусь паднялася на 22 пазіцыі і сёння займае 64-е месца сярод 131 краіны свету.

Ад лічбавых тэхналогій да медыцыны

— Што ўжо сёння можна сказаць аб новай Дзяржаўнай праграме інавацыйнага развіцця краіны на 2021-2025 гады?

— У новую дзяржпраграму выццё­дут праекты па самых розных напрамках, ад лічбавых тэхналогій і машынабудавання да медыцыны і сельскай гаспадаркі, заснаваныя перш за ўсё на распрацоўках беларускіх вучоных. Так, навукоўцы-медыкі створаць вытворчасці новых хуткадзейных вакцын ад вірусных і бактэрыяльных інфекцый. Да 2024 годзе ў Мінску плануецца пабудаваць дыягнастычны, палатны, аперацыйна-рэанімацыйны корпус пад стварэнне ў РНПЦ «Кардыялогія» цэнтра гібрыднай кардыяхірургіі. А ў Мінскім навукова-практычным цэнтры хірургіі, транспланталогіі і гематалогіі адкрыюць новы блок трансплантацыі касцявога мозгу і ствалавых клетак. Навукоўцы-праграмісты сумесна з Мінсувязі створаць лічбавую платформу для разумнага горада. Інжынеры-машынабудаўнікі і навукоўцы завершаць працу над стварэннем мадэльнага шэрагу электрамабіляў, у тым ліку ў беспілотных і аўтаномным варыянтах, а таксама з'явіцца вытворчасць сучасных сродкаў зараднай інфраструктуры.

— Якія праекты і чаму атрымаюць асаблівую падтрымку ў наступнай пяцігодцы?

— Гэта праекты, якія спалучаюць у сабе трансфер новых замежных тэхналогій з развіццём ўласнага навукова-тэхналагічнага патэнцыялу і прасоўваннем оте­чественных тэхналогій на сусветны рынак. Асноўныя намаганні будуць накіраваны на стымуляванне распрацовак тэхналогій, тавараў і паслуг, адпаведных V і VI тэхналагічным укладам, фарміраванне паўнавартаснага рынку навукова-тэхнічнай і інавацыйнай прадукцыі, удасканаленне інстытуцыйнай асяроддзя, развіццё і стымуляванне інавацыйнага прадпрымальніцтва. Мы будзем падтрымліваць удзел у сферы навукова-тэхнічнай і інавацыйнай дзейнасці моладзі, фарміраваць і развіваць новыя бізнес-мадэлі моладзевай занятасці ў інавацыйнай сферы, у тым ліку падтрымку моладзевых стартапов.

У рамках дзяржаўнай праграмы будуць рэалізаваныя інавацыйныя «праекты будучыні» і комплексныя праекты, якія маюць дзяржаўнае значэнне і сфармаваныя з улікам Комплекснага прагнозу навукова-тэхнічнага прагрэсу Беларусі, накіраваныя на фарміраванне новых сфер і сектараў эканомікі і адпаведныя прыярытэтаў інавацыйнага развіцця на 2021-2025 гады.

Прывабныя для навуковай дзейнасці

— У ліпені прайшла інфармацыя аб тым, што Беларусь і Дубна ўзгаднілі кантракты больш чым на 400 000 даляраў. Наколькі паспяховая краіна ў плане міжнароднага супрацоўніцтва? Якія беларускія распрацоўкі асабліва запатрабаваныя на замежных рынках?

— У 2020 годзе беларускія навуковыя і даследчыя арганізацыі экспартавалі ў Аб'яднаны інстытут ядзерных даследаванняў навукаёмістай і высокатэхналагічнай прадукцыі на 1,2 мільёна долараў ЗША. У асноўным гэта абсталяванне для паскаральнага комплексу NICA, аднак ёсць і прадукцыя, і тэхналогіі для эксперыменту NA64 (ЦЕРН). Удзел беларускіх навуковых і вытворчых арганізацый у мегасайенс-праекце NICA (Nuclotron-based Ion Collider facility) з'яўляецца адным з прыярытэтаў, паколькі стварэнне падобнага паскаральнага комплексу дазволіць узнавіць у лабараторных умовах асаблівы стан рэчывы, у якім знаходзілася наша Сусвет ў першыя імгненні пасля Вялікага выбуху, — кварк-глюонную плазму.

У цэлым сёння ў навукова-тэхнічнай і інавацыйнай сферы Беларусь супрацоўнічае з больш чым 50 краінамі свету. Па дадзеных толькі за першае паўгоддзе 2020 года, доля экспарту навукаёмістай і высокатэхналагічнай прадукцыі ў агульным аб'ёме экспарту тавараў і паслуг склала 39,3 працэнта, што на 3,3 адсоткавага пункта вышэй адпаведнага перыяду папярэдняга года (36 працэнтаў). У вартасным выражэнні экспарт навукаёмістай і высокатэхналагічнай прадукцыі склаў 6,5 мільярда даляраў ЗША. Пры гэтым агульны экспарт тавараў высокага тэхналагічнага ўзроўню склаў 4,5 мільярда даляраў ЗША. Асноўны аб'ём такога экспарту — гэта многокомплексные калійныя ўгнаенні, грузавыя аўтамабілі, трактары і седлавыя цягачы, мінеральныя ўгнаенні, запчасткі для аўтамабіляў і трактароў, а таксама лекавыя сродкі. Гэтыя тавары экспартаваліся ў больш чым сто краін свету.

— Як вядома, доля прыросту валавога ўнутранага прадукту за кошт інавацый у развітых краінах складае каля 75 працэнтаў. Якая гэтая лічба ў нас? І якія захады патрэбныя, каб памяняць сітуацыю?

— У найбольшай меры ўклад інавацыйнай дзейнасці ў эканоміку адлюстроўвае удзельная вага інавацыйнай прадукцыі ў агульным аб'ёме адгружанай прадукцыі. У нашай краіне на сёння гэты паказчык для прамысловасці складае 16 працэнтаў. Тым не менш, гэта вышэй, чым у большасці краін Еўропы. Напрыклад, у Фінляндыі — 14,9 працэнта, Францыі — 14,7 працэнта, Швецыі — 12, Нарвегіі — 7,7. Мы ж знаходзімся на ўзроўні Эстоніі (16,1 працэнта) і Чэхіі (15,6 працэнта).

Пытанне стварэння і ўкаранення новаўвядзенняў у вытворчасць патрабуе цэлага комплексу прававых, фінансавых, арганізацыйных, інфраструктурных умоў. Сёння Ўрад прымае актыўныя крокі па стварэнні такіх умоў, у краіне дзейнічае мноства асаблівых эканамічных зон (ПВТ, тэхнапаркі, індустрыяльныя паркі, свабодныя эканамічныя зоны). Існуюць розныя інструменты фінансавай падтрымкі з боку дзяржавы. Прымяняюцца розныя падатковыя льготы ў навуковай, навукова-тэхнічнай, інавацыйнай дзейнасці.

— Што рабіць, каб разгарнуць прадпрыемства ў бок больш актыўнага прымянення навацый на вытворчасці?

— Фарміраванне інавацыйнай эканомікі, развіццё навукова-тэхнічнага патэнцыялу краіны немагчыма без інтэлектуальнай ініцыятывы і творчай актыўнасці, якія шмат у чым залежаць ад якая праводзіцца дзяржаўнай палітыкі стымулявання стварэння, аховы і выкарыстання аб'ектаў інтэлектуальнай уласнасці. Менавіта таму ў краіне надаецца асаблівая ўвага прыняцця розных стымулюючых мер матэрыяльнага і нематэрыяльнай характару.

Напрыклад, для стымулявання вынаходніцкай актыўнасці пры патэнтаванні вынаходак, карысных мадэляў і прамысловых узораў прадугледжаны шэраг ільгот. З 1 студзеня 2019 года стаўкі патэнтавых пошлін у дачыненні да вынаходак навуковых арганізацый зніжаны ў чатыры разы. Плануецца ствараць прававыя ўмовы для сумеснага валодання і выкарыстання службовых аб'ектаў інтэлектуальнай уласнасці іх аўтарамі і наймальнікамі, павышаць мінімальныя стаўкі аўтарскага ўзнагароджання за распрацоўку і камерцыялізацыю вынаходак V і VI тэхналагічнага ўкладу. З улікам сусветных тэндэнцый неабходная распрацоўка комплексу мер, накіраваных на стымуляванне стварэння і эфектыўнага выкарыстання зялёных тэхналогій, а таксама аб'ектаў інтэлектуальнай уласнасці, якія ўжываюцца пры выпуску імпартазамяшчальнай прадукцыі.

Крыніца: Рэспубліка

Картинка для анонса: Array