Трэба жыць сваім розумам

24 апреля 2020

Iнтэрв'ю

Стымуляванне вынаходніцкай актыўнасці, удасканаленне заканадаўства, зніжэнне патэнтавых пошлін: з якімі яшчэ ініцыятывамі выступаюць ДКНТ і Нацыянальны цэнтр інтэлектуальнай уласнасці.

Інтэлект стварае будучыню

Старшыня ДКНТ Аляксандр Шумілін - пра новую стратэгію развіцця інтэлектуальнай уласнасці і тое, як навучыцца зарабляць на інавацыях яшчэ больш.

У гэтую нядзелю мы адзначым Міжнародны дзень інтэлектуальнай уласнасці. Здавалася б, прахадная дата, але на самай справе для нашай краіны яна нешта большае, чым можа здацца на першы погляд. Таму што Беларусь - скарбніца разумных, высокаінтэлектуальных таленавітых людзей.


Гульні розуму

«Р»: Аляксандр Генадзевіч, мы часта чуем, што на інтэлектуальнай уласнасці можна і трэба зарабляць. Давайце акрэслім, як менавіта яна прыносіць прыбытак.

interv_03_04_4.jpg— Сёння большую частку асноўнага капіталу кампаніі займае ўжо не вытворчае абсталяванне, а інтэлектуальны капітал. Тавар пад вядомым брэндам часам ацэньваецца даражэй за аналагічны, але выраблены менш вядомай кампаніяй. Пакупнік гатовы пераплачваць за добра вядомую якасць прадукту і прыхільнасць арганізацыі, да прыкладу, інавацыям, што і вылучае прадукт сярод іншых. Дапусцім, сабекошт смартфона - 100 даляраў, але на прылаўку цэннік перавальвае за тысячу.

Свет змяняецца. Сёння інтэлектуальная ўласнасць - гэта механізм стварэння дададзенага кошту. У высокатэхналагічным тавары яе доля складае да 50-90 адсоткаў ад кошту прадукцыі, якая рэалізуецца. Гэта таксама сродак капіталізацыі актываў прадпрыемстваў і арганізацый. І інвестыцыйны рэсурс: пад заклад інтэлектуальнай уласнасці нават падаюць крэдыты, пазыкі і банкаўскія гарантыі.

Уклад дададзенага кошту, які ўтвараецца ад абароту інтэлектуальнай уласнасці, у ВУП нашай краіны - менш за адзін адсотак. Гэта не проста мала, гэта вельмі мала. У ЗША, для параўнання, гэты паказчык - 12 адсоткаў, у Нямеччыны - 7-8, а ў Фінляндыі - 20. У Еўрасаюзе каля 10 адсоткаў ВУП - гэта гандаль інтэлектуальнай уласнасцю. Прагназуецца, што да 2025 годзе гэты паказчык будзе нашмат вышэй - больш за 25 адсоткаў.

Не варта забываць, што кнігі, часопісы, кіно, мода, музыка, праграмы - цэлая індустрыя, велізарны рынак інтэлектуальнай уласнасці.

Нацыя інжынераў

«Р»: Міжнародныя эксперты адзначаюць, што наша краіна валодае ўнікальнымі чалавечымі рэсурсамі, і на іх у першую чаргу трэба рабіць стаўку. Наколькі наша краіна валодае інтэлектуальным і інавацыйным капіталам?

— Мы сапраўды высокаінтэлектуальная нацыя, якая стварае запатрабаваны тавар. Аднак пакуль толькі вучымся зарабляць на ім. Калі ў СССР першачарговай задачай было вырабіць якасны тавар у дастатковай колькасці, то зараз галоўнае - каму і як яго прадаць. Усё ж такі беларусы больш інжынеры, чым камерсанты.

Чаму ў нас настолькі развітая IT-сфера? У Беларусі захавалася адна з найлепшых матэматычных школ - гэта падмурак праграмавання. Матэматыкі, якія скончылі БДУ, БДУІР і іншыя ВНУ, сёння працуюць у ЗША і робяць прагнозы для ўсяго свету на аснове ведаў, атрыманых на радзіме. Тое ж датычыцца і фізікі. Беларускія лазеры вядомыя ў многіх краінах свету. 30 з 300 сувынаходнікаў Базона Хігса, апошняга найбольш значнага фундаментальнага адкрыцця свету, - беларусы.

Нашы распрацоўкі запатрабаваныя за мяжой. Калі ў 2015 годзе аб'ём экспарту ў сферы паслуг за карыстанне інтэлектуальнай уласнасцю склаў каля 23 мільёнаў даляраў, то ў 2019-м ужо больш за 100 мільёнаў даляраў.

Калі прыводзіць паспяховыя прыклады камерцыялізацыі нашых распрацовак, то ў НДІ фізіка-хімічных праблем БДУ больш за 40 ліцэнзійных дамоваў, якія прынеслі каля 400 тысяч даляраў даходу. Полацкі дзяржаўны універсітэт толькі па адной распрацоўцы «Прыбор для экспрэс-аналізу нафтапрадуктаў» атрымаў роялці з-за мяжы больш за мільён еўра.

Нашы нацыянальныя вытворцы маюць вядомыя і пазнавальныя не толькі ў нашай краіне таварныя знакі. Іх эфектыўнае выкарыстанне можа прынесці дадатковы даход, у тым ліку на новых рынках збыту, дзякуючы ўжыванню ліцэнзавання і іншых формаў камерцыялізацыі распрацовак.

«Р»: Менавіта таму важна ствараць заканадаўчую і інавацыйную інфраструктуру. Чаго ўдалося дамагчыся ў развіцці механізмаў стымулявання творчай дзейнасці, удасканаленні законаў ІУ, абароны і павышэння ўзроўню яе значнасці за час рэалізацыі стратэгіі ў сферы інтэлектуальнай уласнасці на 2012-2020 гады?

— Інфраструктура ў галіне камерцыялізацыі інтэлектуальнай уласнасці развіваецца дзякуючы ўжо наяўным інстытутам, а таксама стварэнню новых, у тым ліку апрабаваных методык Сусветнай арганізацыі інтэлектуальнай уласнасці (САІУ): цэнтры падтрымкі тэхналогій і інавацый у рэгіёнах і на прадпрыемствах, стартап-школы. Гэта і фінансаванне праектаў з дапамогай інавацыйных і венчурных фондаў і гэтак далей. Створаныя ў краіне тэхнапаркі - гэта пляцоўка, дзе маладыя людзі могуць рэалізавацца, а гэта, у сваю чаргу, ліквідуе ўцечку розумаў за мяжу. Супрацоўнікі з IT-сферы прызнаюць: якасць жыцця ў Беларусі часцяком значна лепш, чым у любой іншай краіне свету.

За час рэалізацыі стратэгіі мы актывізавалі вобласць кіравання інтэлектуальнай уласнасцю на ведамасным узроўні, ва ўстановах навукі і адукацыі, удасканальвалі механізмы абароны і пашырылі комплекс мер па супрацьдзеянні парушэнням у сферы ІУ, падвысілі ўзровень значнасці нематэрыяльных актываў, дзейнасці творчых працаўнікоў, наватараў, а таксама прадпрыемстваў, якія выкарыстоўваюць інтэлектуальную ўласнасць для стварэння новых працоўных месцаў і выпуску канкурэнтаздольнай прадукцыі.

Наогул, наша заканадаўства ў сферы інтэлектуальнай уласнасці - шматузроўневая сістэма, якая адпавядае міжнародным стандартам. На дадзены момант краіна з'яўляецца ўдзельніцай 17 шматбаковых міжнародных дамоваў, якія функцыянуюць пад эгідай САІУ, 7 шматбаковых дамоваў у рамках СНД, 2 канвенцый ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры.

Новая стратэгія

«Р»: Як ДКНТ выбудоўвае стратэгію ў сферы інтэлектуальнай уласнасці на 2021-2030 гады?

— У новай стратэгіі мы будзем абапірацца на тое, каб павысіць эфектыўнасць працэсаў трансфармацыі навуковых ведаў у інавацыі і іх камерцыялізацыю. І як вынік - фарміраванне інавацыйнай эканомікі, заснаванай на творчасці і наватарстве.

Каб нам крочыць у нагу з часам, неабходна падымаць і вырашаць такія пытанні, як стварэнне механізму прававой аховы тэхналогій штучнага інтэлекту, стымуляванне стварэння, аховы і выкарыстання вынаходак, якія адносяцца да V і VI тэхналагічных укладаў, укараненне тэхналогіі блокчэйн у працэс кіравання маёмаснымі правамі, а таксама развіццё сучасных практык патэнтнай аналітыкі - правядзенне патэнтных даследаванняў і распрацоўка патэнтавых ландшафтаў і многія іншыя.

«Р»: На завяршальным этапе далучэнне да Гаагскага пагаднення. Беларусь таксама актыўна ўдзельнічае ў стварэнні Еўразійскай сістэмы аховы таварных знакаў. Якую перавагу гэта дае нашай краіне? Як у цэлым пабудавана міжнароднае ўзаемадзеянне?

— Удзел у Гаагскай сістэме дазваляе шляхам падачы адной міжнароднай заяўкі ў Міжнароднае бюро САІУ атрымаць і падтрымліваць у сіле правы на прамысловыя ўзоры, кіраваць правамі, скараціць звязаныя з патэнтаваннем прамысловых узораў выдаткі на тэрыторыях удзельнікаў Гаагскага пагаднення, а гэта 64 краіны свету. Прагназуецца, што ўдзел у Гаагскай сістэме павялічыць даходы бюджэту за кошт пераводу Міжнародным бюро часткі пошлін, што выплачваюцца за ўказанне Беларусі ў міжнароднай рэгістрацыі, і за падаўжэнне тэрміну дзеяння такой рэгістрацыі. Акрамя таго, гэта павысіць імідж краіны на міжнароднай арэне і нашу інвестыцыйную прывабнасць.

Сёлета 3 лютага ў Маскве падпісана Дамова аб таварных знаках, знаках абслугоўвання і найменнях месцаў паходжання тавараў ЕАЭС. Гэта дазволіць спрасціць працэдуру атрымання прававой аховы таварных знакаў, знакаў абслугоўвання і найменняў месцаў паходжання тавараў у Арменіі, Беларусі, Казахстане, Кыргызстане і Расіі, а таксама дасць магчымасць забяспечыць стварэнне неабходных умоў для ўзаемнага гандлёва-эканамічнага супрацоўніцтва.

«Р»: У 2021 годзе пры падтрымцы САІУ будзе рэалізаваны праект па распрацоўцы палітыкі ў сферы інтэлектуальнай уласнасці для ўніверсітэтаў і навуковых арганізацый. Чаму неабходна развіць навуковую дзейнасць у сферы інтэлектуальнай уласнасці?

— Генеральны дырэктар САІУ Фрэнсіс Гары назваў універсітэты і навукова-даследчыя арганізацыі, Акадэмію навук фабрыкамі эканомікі ведаў. Каб камерцыялізаваць вынікі новых ведаў і тэхналогій і давесці да канчатковага спажыўца, неабходна распрацоўваць эфектыўную інстытуцыйную палітыку ў галіне інтэлектуальнай уласнасці. Гэта свайго роду замацаваны ў мясцовым акце ўстановы адукацыі або арганізацыі механізм кіравання пытаннямі інтэлектуальнай уласнасці. І такой палітыкай кіруюцца ўсе супрацоўнікі і навучэнцы, а таксама запрошаныя даследчыкі.

Асноўная задача праекта, які рэалізуецца ў нашай краіне пры падтрымцы САІУ ў 2020-2021 гады, - гэта выпрацоўка прапаноў, як найлепшым чынам рэспубліканскім органам дзяржаўнага кіравання, прадстаўнікам прамысловага сектара і іншым удзельнікам спрыяць акадэмічным колам эфектыўна ствараць і перадаваць новыя веды і інтэлектуальную ўласнасць карыстальнікам з улікам патрэбаў універсітэтаў і навукова-даследчых арганізацый і выклікаў, якія стаяць перад імі.

У Нацыянальны цэнтр інтэлектуальнай уласнасці (НЦІУ) сцякаюцца ўсе перадавыя тэхналагічныя і інавацыйныя рашэнні. Штогод тут патэнтуюць сотні прамысловых узораў, карысных мадэляў, распрацовак, заключаюцца ліцэнзійныя дамовы і, галоўнае, набываецца выключнае права на тварэнне. Генеральны дырэктар НЦІУ Уладзімір Рабаволаў распавёў пра тое, якія выклікі сёння ставіць перад цэнтрам сфера інтэлектуальнай уласнасці і як на іх адказвае беларускае заканадаўства.


Сіла думкі

«Р»: Уладзімір Анатольевіч, што сёння кажа статыстыка па колькасці паступаючых у НЦІУ заявак? Якім чынам цэнтр стымулюе да патэнтавання нацыянальных і замежных заяўнікаў?
Ryabovolov.jpg
— Летась у НЦІУ паступіла 393 заяўкі на выдачу патэнтаў на вынаходніцтвы. Пры гэтым нацыянальнымі заяўнікамі пададзена 298 заявак, што складае 65,6 адсотка ад колькасці заявак, якія паступілі ад нацыянальных заяўнікаў у 2018-м. На выдачу патэнтаў на карысныя мадэлі паступіла 334 заяўкі, з іх 276 - гэта заяўкі нацыянальных заяўнікаў. Станоўчая тэндэнцыя намецілася ў павелічэнні долі пададзеных заявак на вынаходніцтвы, якія адносяцца да V і VI тэхналагічных укладаў, - з 9 адсоткаў у 2018 годзе да 23 адсоткаў у 2019-м.

Лічбы нядрэнныя, але пра што яны гавораць? Актывізавалася стварэнне інавацыйных распрацовак, якія дазваляюць абнавіць тэхналагічную структуру нацыянальнай эканомікі. Яны будуць эфектыўным інструментам атрымання даходаў пры іх камерцыялізацыі. Дарэчы, колькасць заключаемых ліцэнзійных дамоваў у дачыненні аб'ектаў права прамысловай уласнасці летась у параўнанні з 2018-м павялічылася на 21,5 адсотка.

У многіх арганізацыях як у кароткачасовай, так і доўгатэрміновай перспектыве адсутнічае палітыка па ахове і кіраванні інтэлектуальнай уласнасцю. Неахвотна навучаюцца спецыялісты, адказныя за ахову і кіраванне ІУ, пры гэтым сфера вельмі рухомая, якая патрабуе пастаяннага абнаўлення ведаў, навуковыя і навукова-тэхнічныя арганізацыі часта не вылучаюцца цеснай сувяззю і з прамысловымі арганізацыямі, і з арганізацыямі ў сферы малога і сярэдняга бізнэсу - усё гэта негатыўна ўплывае на вынаходніцкую актыўнасць.

Таму з мэтай стымулявання патэнтавання вынаходніцтваў, карысных мадэляў і прамысловых узораў дзейнічае шэраг ільгот. З 1 студзеня 2019 года стаўкі патэнтавых пошлін за правядзенне юрыдычна значных дзеянняў у дачыненні вынаходніцтваў для акрэдытаваных навуковых арганізацый зніжаны ў чатыры разы.

«Р»: Мінулы год запомніўся афіцыйным візітам у Беларусь кіраўніка САІУ Фрэнсіса Гары. Па выніках сустрэчы быў падпісаны мемарандум аб развіцці механізму дасудовага ўрэгулявання спрэчак. Чаму гэтым пытанням надалі асаблівую ўвагу?

— Набываючы правы на аб'екты інтэлектуальнай уласнасці, уладальнік атрымлівае і пэўныя выключныя перавагі - выкарыстоўвае вынікі інтэлектуальнай дзейнасці і дазваляе або забараняе іх выкарыстанне іншымі асобамі.

Спрэчкі аб абароне правоў ўзнікаюць у выпадку парушэння гэтых правоў ўладальніка. Большасць такіх спрэчак вырашаецца ў судовым парадку. Гэтая працэдура складаная, доўгая і дарагая. Таму ва ўсім свеце прызнаецца важнасць альтэрнатыўных метадаў урэгулявання спрэчак у сферы інтэлектуальнай уласнасці, і Беларусь не з'яўляецца выключэннем. Напрыклад, падпісаны мемарандум аб узаемаразуменні паміж НЦІУ і САІУ прадугледжвае развіццё працэдуры медыяцыі па спрэчках у сферы інтэлектуальнай уласнасці. Так, ва ўладальнікаў правоў на аб'екты ІУ з'явіцца альтэрнатыўны шлях для вырашэння спрэчак, а таксама эканоміі часу і грашовых сродкаў і ўліку інтарэсаў бакоў.


Рэальныя праекты

«Р»: Якія праекты па дзеючай стратэгіі развіцця інтэлектуальнай уласнасці на 2012-2020 гады ўжо на фінішнай прамой?

— У НЦІУ рэалізоўваецца праект «Біржа інтэлектуальнай уласнасці». На пачатак красавіка на біржы размешчана 658 камерцыйных прапаноў на аб'екты права прамысловай уласнасці.

Сур'ёзны і значны праект - развіццё сеткі цэнтраў падтрымкі тэхналогій і інавацый (ЦПТІ).

У 2020 годзе плануецца стварэнне ЦПТІ 2-га ўзроўню на базе абласных філіялаў Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі, устаноў вышэйшай адукацыі і бібліятэк Нацыянальнай акадэміі навук.

Наступны этап развіцця ЦПТІ - адкрыццё ў рэгіёнах такіх кропак на базе арганізацый і прадпрыемстваў. Структура дазволіць стварыць просты і зручны механізм распаўсюджвання перадавой практыкі і абмену вопытам паміж арганізацыямі па эфектыўным кіраванні правамі на аб'екты інтэлектуальнай уласнасці.

У канцы 2019 г. паміж НЦІУ і САІУ падпісаны мемарандум аб узаемаразуменні па працэдуры альтэрнатыўнага вырашэння спрэчак у сферы інтэлектуальнай уласнасці. У планах на 2020 год - вызначэнне кадравага складу медыятараў і забяспячэнне персаналу, іх падрыхтоўка, атрыманне неабходнай дазвольнай дакументацыі, падрыхтоўка матэрыяльна-тэхнічнай базы. Адкрыццё цэнтра медыяцыі на базе нацыянальнага цэнтра плануецца ў чацвёртым квартале 2020 года.

Пытанняў яшчэ багата

«Р»: Штучны інтэлект, біятэхналогіі, абарона даных, рабатызацыі ствараюць мноства праблемных пытанняў для традыцыйных падыходаў сістэмы інтэлектуальнай уласнасці...

— Сапраўды, з развіццём лічбавых тэхналогій ўзнікае шэраг прававых пытанняў, якія сёння не ўрэгуляваны. Не вызначаны прававы рэжым мадэляў, створаных з выкарыстаннем тэхналогіі 3D-друку. З аднаго боку, 3D-мадэлі ствараюцца на аснове ўжо наяўных аб'ектаў аўтарскага права, з другога - самі па сабе могуць выступаць у якасці такіх аб'ектаў. Тэхналогія блокчейн адкрывае новыя магчымасці аховы правоў на аб'екты інтэлектуальнай уласнасці.

Да таго ж сёння адсутнічае прававое рэгуляванне аб'ектаў, створаных з дапамогай штучнага інтэлекту. Ці можа штучны інтэлект аўтаномна, без удзелу чалавека, ствараць аб'екты аўтарскага права?

Прапрацоўка гэтых складаных пытанняў вядзецца ў тым ліку і пад эгідай САІУ, а таксама ў рамках навуковых даследаванняў у сферы інтэлектуальнай уласнасці.

Крыніца: Рэспубліка

Картинка для анонса: Array